Treintunnel van Overboelare (L123)

door Steven DE SCHUITENEER




De tunnel onder de Hoge Buizemont (hoogte van de heuvel ongeveer 70 - 73 meter, ten ZZW van de Oudenberg) te Overboelare, tussen Geraardsbergen en Viane-Moerbeke  (spoorlijn 123 Geraardsbergen - Edingen) spreekt tot de verbeelding van menige pendelaar, kind of spoorwegliefhebber.

Zovele keren was de claxon van de treinbestuurder bij het inrijden van de 401 meter lange tunnel het sein om de krant weg te steken en de jas terug aan te doen want eindstation Geraardsbergen zou over enkele minuten bereikt worden.

Sinds de invoering van de eerste echte kleine mobiele telefoons was het rinkelend belgeluid vanaf de overweg 48 categorie 3 het teken om gesprekken af te ronden want de verbinding zou wat verderop tussen de hoge taluds snel wegvallen tot voorbij de brug over de Dender, de grens tussen Overboelare en Geraardsbergen...

De tunnel heeft vaak voor problemen gezorgd... bij de aanleg van de spoorlijn in de 19de eeuw, maar ook halverwege de 20ste eeuw toen het treinverkeer werd omgeleid via L87 (Lessines - Bassiliy). In 2016, na enkele jaren van snelheidsbeperking (40 km/u) omwille van de slechte staat van de infrastructuur (spoor, dwarsliggers...) werd in de zomervakantie de tunnel en omgeving volledig gemoderniseerd.

De vernieuwing maakt ook een einde aan het laatste stuk verstrengeld spoor dat nog aanwezig was in Vlaanderen. In Wallonië zou dat er nog liggen in de Gemmenichertunnel (Montzenroute) als derde spoor middenin de tunnel voor treinen met een overschrijding van het profiel van de vrije ruimte (link) én ook op lijn 132 in de korte tunnel van Jamioulx (link - tijdstip 10'50'')

De wijziging in de treindienst werd voldoende gecommuniceerd in de trein zelf (audio fragment, 28/06/16) en via info in onder andere het station van Geraardsbergen (zie hieronder).




De aanleg

Halverwege de 19de eeuw is de economische ontwikkeling het startschot voor de aanleg van spoorlijnen vanuit Henegouwen richting Oost-Vlaanderen. Het transport van steenkool uit het Waalse steenkoolbekken én de aanvoer van werkkrachten uit Vlaanderen zorgen voor de aanleg van talrijke spoorlijnen. De bekendste is ongetwijfeld de private maatschappij Chemin de fer de Hainaut et Flandres met een spoorweglijn van Saint-Ghislain via Ronse naar Gent. We richten onze pijlen op de spoorlijn van Braine-le-Comte naar Gent. Deze spoorlijn werd opgericht per Koninklijk Besluit van 16/01/1863 (verschenen in het Belgisch Staatsblad op 21/01/1863).

In de Annuaire spécial des Chemins de fer Belges années 1866 et 1867 lezen we over deze toen nieuwe spoorlijn. De spoorlijn werd op 6 januari 1867 opengesteld voor volledige goederenladingen en vanaf 14 januari voor andere ladingen. Op 29 januari volgde de reizigersdienst. De lijnlengte bedraagt 65,823 km tussen Braine-le-Comte en Gent, waarvan 58,170 km door de Compagnie werd gebouwd en 7,653 km door de Staat werd beheerd (600 meter vanaf het station van Baine-le-Comte tot aan de vertakking en 7,053 km vanaf het station van Melle tot Gent). De stations die toentertijd in gebruik waren : Braine-le-Comte : kp 0, Rebecq-Rognon : 6,150, Enghien/Edingen : 12,917, Galmaarden : 20,840, Geraardsbergen : 29,087, Sint-Maria-Lierde : 35,609, Zottegem 42,998, Balegem 45,775, Scheldewindeke 50,361, Moortsele 52,250, Landskouter 55,339, Melle 58,771, Gent (statie) 65,224 en Gent (entrepôt) 67,821.

De tunnel te Overboelare kunnen we situeren pakweg kp 26,945 en 27,345, de ingang van de tunnel aan de kant Dender ligt dus op zowat 1,5 km van het station Geraardsbergen. Een grondplan van de tunnel uit 1931 toont duidelijk een kleine verspringing. De tunnel is dus geen rechte lijn.

Het is geen spoorlijn zoals de Dender-Waas die grotendeels de loop van de Dender volgt, maar bij deze spoorlijn moesten drie stroomgebieden overbrugd worden : dat van de Zenne, Dender en de Schelde. Aannemer Ernest Boucquéau had de handen vol ... Boucquéau (maître-forgeur te La Louvière) was niet alleen de aannemer maar ook mede-concessionaris van deze nieuwe spoorlijn.

De tunnel van ongeveer 400 meter lengte snijdt doorheen een heuvel langs de oostelijke kant van de rivier de Dender. De heuvel waardoor de spoorlijn werd aangelegd bestaat voor een groot deel uit zeer zachte kleihoudende grond en voor een klein deel ook uit harde kleigrond,

Om te vermijden dat er instortingen gebeurden door de druk van de zwakke kleilagen werkte de aannemer met een systeem van schachten en vertakkingen om zo de eigenlijke tunnel aan te leggen en grond af te voeren. Deze centrale gang had een hoogte van 1,9 meter en een breedte van 1,5 meter en was met houten steunen beveiligd. Om de grond af te voeren werd een systeem van smalspoor gebruikt met draaischijf aan elke vertakking. Deze manier van werken ging ook een pak sneller dan de conventionele manier van aanleggen.


Dat het aanleggen van een tunnel niet zonder gevaar was in die tijd, bewijst het artikel uit Den Denderbode van 8 november 1863. 

In Den Denderbode van 7 januari 1866 lezen we over de nieuwe lijn (foutieve vermelding Geldenaken in plaats van Galmaarden) en op 11 maart 1866 staat in de krant dat de werken aan de spoorlijn in 1865 startten (alhoewel men aan de tunnel al bezig was in 1863) en in 1866 tot een einde zouden komen. Op 25 november 1866 meent Den Denderbode dat de opening al in december zou geschieden, maar het is uiteindelijk wachten tot in januari 1867. Overigens was men toen al niet vies van wat sensatie...



De tunnel op postkaarten

De tunnel is een geliefd onderwerp bij fotografen. Vooral in de periode 1900 - 1920 figureren beide ingangen van de tunnel op postkaarten. De meeste kaarten worden gefotografeerd vanaf de kant Moerbeke. De kant Geraardsbergen kent een lichte bocht. Enkele kaarten hieronder, de eerste twee uit de periode 1900-1905, de derde uit de periode 1910-1914 en de laatste genomen tijdens het interbellum.


Nog een postkaart uit het begin van de 20ste eeuw met houten GCI-rijtuigen richting Edingen én een postkaart van de bewaking van de tunnel tijdens de Eerste Wereldoorlog door de Duitse vijand.



De instorting van 1953 en verstrengeld spoor

Tot dusver nog altijd twee sporen in de treintunnel. De oudere pendelaars en reizigers zullen zich wellicht nog de instorting herinneren in het midden van de vorige eeuw.. Aangezien de breedte en hoogte van treinen en rijtuigen toeneemt én men het dubbelspoor wil behouden, is de NMBS van plan om de ruimte in tunnel te verbreden (wanden renoveren en tegelijk een deel wegnemen). In november 1953 stort echter een deel van de tunnel tijdens de werkzaamheden in.

Maar hoe kwam het zo ver ? Vermoedelijk is het een combinatie van factoren zoals de rookgassen van de stoomlocomotieven die het metselwerk aantastten alsook de zeer vochtige omgeving. Het ballastbed was vochtig tot nat en 's winters stond er zelfs een laag ijs op... het onderhoud was bovendien zeer kostelijk en moeilijk !

Er wordt geopteerd om verstrengeld spoor aan te leggen. De tunnel wordt opnieuw verstevigd met gewapend beton én is klaar voor een nieuwe start zij het met verstrengeld spoor.  Verstrengeld spoor (strengelspoor) is een type van spoor waarbij vier spoorstaven naast elkaar liggen en de eerste en derde rail worden gebruikt voor de toegang langs de ene kant en de tweede en vierde rail voor de toegang langs de andere kant.


Tijdens de werkzaamheden reden de treinen vanuit Edingen tot in Viane-Moerbeke. Wie de trein naar Geraardsbergen wou, kon vanuit Edingen via Bassily en Lessines naar Geraardsbergen of via Ath - Lessines. In de loop van 1954 wordt het tracé weer in gebruik genomen en de tunnelwanden worden verder verstevigd. Het strengelspoor geeft ruimte om dit te doen. De NMBS is tevreden met de nieuwe oplossing. Even werd het opgeven van het baanvak tussen Geraardsbergen en Viane-Moerbeke overwogen maar dit was niet aanvaardbaar wegens "het belangrijke personenverkeer (mijnwerkers)".


  Een video van 05/08/12 van de omgeving van de tunnel te Overboelare. De snelheidsbeperking is enkele maanden eerder ingevoerd.

Tot het nieuwe vervoersplan in december 2014 werd in het weekeinde een twee-uurlijkse treindienst op lijnen 123 en 90 (deel Geraardsbergen - Ath) gecombineerd met één motorstel van de reeks 62-79.

Sinds de invoering van het nieuwe vervoersplan is er in het weekeinde een uurlijkse treindienst op L90/L123 en een twee-uurlijkse van Geraardsbergen naar Mons. Video (c) olivequebe7860


Periode 1954 - 2015

Na het in gebruik nemen van het strengelspoor (1954)  wordt de infrastructuur verder onderhouden, maar na meer dan een halve eeuw is het duidelijk dat er een nieuwe oplossing moet komen voor het spoor, ballast en dwarsliggers in de tunnel.

De zeer vochtige omgeving doet geen goed aan de spoorinstallaties. Sinds 2012 is er een snelheidsbeperking van 40 km/u van kracht in de tunnel om de veiligheid te garanderen.

De foto toont motorstel 649 dat zojuist de tunnel aan de Hoge Buizemont (lijn 123) verlaten heeft richting eindstation FGRA. 31 maart 2002. Foto Ben Lanoot





Sluiting van het baanvak Braine-le-Comte naar Edingen

Sinds 1988 is er geen goederenverkeer meer via lijn 123. Via Vic Van Cutsem kunnen we u gelukkig toch enkele foto's tonen die werden genomen aan de tunnel van Overboelare. Opnames gemaakt op 28/12/1983.



Hoe kwam het dat de meest logische verbinding met Le Centre werd doorgeknipt ? We keren terug naar de periode 1987 - 1988.

Voor het noordelijke deel van de lijn tussen Geraardsbergen en Edingen ziet het er dankzij niet aflatende inspanningen van onder andere volksvertegenwoordiger Georges Cardoen uit Galmaarden er beter uit dan voor het zuidelijke deel. Op 24 mei 1986 is het traject tussen Geraardsbergen en Edingen geëlektrificeerd. Een week eerder was het baanvak van L90 tussen Denderleeuw en Geraardsbergen ook al onder draad gebracht en op 5 mei 1988 volgde het deel Geraardsbergen - Ath, waar Guy Spitaels de plak zwaaide... Niet veel later kwam de doodsteek voor de lijn tussen Braine-le-Comte en Edingen...


Nochtans zag het er begin jaren 80 nog rooskleurig uit voor het deel tussen Edingen en Braine-Le-Comte. Voor 1985 werd de elektrificatie van de hele lijn 123 voorzien (kostprijs 10 miljoen Belgische frank). Helaas is het zover niet gekomen. Ook andere projecten (zoals Charleroi-Sud naar Walcourt) haalden het niet.

Op 29 mei 1988 sluit het zuidelijke deel van de lijn Braine-le-Comte - Gent tussen Braine-le-Comte en Edingen. Een jaar later is de opbraak een feit. Aldus komt ook het intensieve vrachtverkeer (onder andere het vervoer van ijzererts naar de Waalse hoogovens) tussen Gent en Le Centre (Braine-le-Comte en La Louvière) per spoor tot een einde. In Zuid-Oost-Vlaanderen is er nu enkel nog de verbinding vanuit Gent via Geraardsbergen naar Ath richting Mons.




Vernieuwing sporen en infrastructuur tunnel in 2016

Van 2 juli tot 27 augustus 2016 is het treinverkeer volledig onderbroken tussen Geraardsbergen en Viane-Moerbeke. Een busdienst wordt voorzien tussen Geraardsbergen en het station van Viane-Moerbeke waar aansluiting is met een pendeltrein naar Edingen.

De omvang van de werken te Geraardsbergen is niet te onderschatten, want er zijn ook nog andere werken voorzien : het spoor en ballast (met houten dwarsliggers) vanaf  de inrit van het station Geraardsbergen tot aan de tunnel wordt ook volledig vernieuwd.

Een opsomming van de belangrijkste veranderingen in en rond de tunnel
  • de aanleg van een gewapende betonplaat in de tunnel (i.p.v. dwarsliggers) en spoorstaven die erop komen te liggen (zoals bijvoorbeeld in Antwerpen-Centraal)
  • het strengelspoor (4 rails) wordt vervangen door een nieuw enkelspoor met langs beide kanten van de tunnel een wissel - de bedoeling is om aan 90 km/u door de tunnel te rijden
  • nieuwe verlichting langs beide kanten van de tunnelwand
  • heraanleg van dienstpaden
  • aanleg van een evacuatiezone
  • herstellingswerken aan de tunnelconstructie
  • vernieuwen van de bovenleiding


Foto's van werktreinen voor de werken


07/07/16 - De werken aan de tunnel van Overboelare (lijn 123) draaien op volle toeren. Tussen 2 juli en 27 augustus is het treinverkeer tussen Geraardsbergen en Viane-Moerbeke volledig onderbroken en ook de sporen en de dwarsliggers tussen het station FGRA en de tunnel worden aangepakt. Een trein met dwarsliggers spoort via lijn 122 van Gent naar Geraardsbergen. Thierry Van Den Mergel fotografeert de trein te Scheldewindeke, J.-P. Lefebvre te Gemeldorp en S. De Schuiteneer in het station van Geraardsbergen in parallel met stel 997 als trein 4859 naar Tournai. Tot slot fotografeerde J.-P. Lefebvre op 7 juli de brug over de Dender voorzien van een valnet. Ook de rails op de brug worden vervangen en de ijzeren constructie wordt hersteld waar nodig.



22/07/16 - Grote infrastructuurwerken deze zomervakantie tussen station Geraardsbergen en de tunnel te Overboelare. Een werktrein (6253 + 6254) bestaande uit enkele platte wagens aan  het begin van de eerste kilometer van L123. Foto S. De Schuiteneer


29/07/16 en 30/07/16 - Foto 1 toont de 6253 vertrekkensklaar aan de spoorwegbrug over de Gaverstraat te Overboelare (tussen de Denderbrug en de tunnel). Foto 2 : Met de 6253 op kop gaat het vanaf de werken te Geraardsbergen terug naar Gent-Zeehaven. Achteraan de 6254 op sleep. De werktrein met platte wagens is net OW54 te Gemeldorp voorbij. Op de derde foto zien we de 6222 en 6203 met tremelwagens richting Geraardsbergen (video) ! Foto's S. De Schuiteneer Foto 4 : Nadat het ballast gestort is, spoort de trein via L90 terug naar Gent-Zeehaven. Foto Ben Lanoot.


11/08/16 - Een werktrein spoort na het legen van de tremel- en platte wagens in de werkzone te Geraardsbergen via L122 onder natte en kille omstandigheden terug naar Gent-Zeehaven. Foto's S. De Schuiteneer (Gemeldorp) en Thierry Van Den Mergel (Moortsele).


Steven DE SCHUITENEER met dank aan Ben Lanoot , J.-P. Lefebvre, Yvan Decoster, Thierry Van Den Mergel & Vic Van Cutsem.